GIDS · INCIDENT RESPONSE

Ransomware: wat te doen in de eerste uren, stap voor stap

Aan het einde van deze gids weet je welke acties je moet uitvoeren in de eerste uren van een ransomware-aanval, in welke volgorde, wat je vooraf voorbereidt en welke fouten je vermijdt. Je ontdekt ook waarom beslissingen over meldingen en losgeld vooraf moeten worden genomen, met duidelijk aangewezen verantwoordelijken.

Bijgewerkt oktober 2026
10 min leestijd
Technische redactie van Altovar

1. Waarom de eerste uren de kosten van de aanval bepalen

Ransomware is software die gegevens versleutelt, oftewel onleesbaar maakt, en losgeld eist om de toegang te herstellen. In de eerste uren is de aanval vaak nog beperkt tot enkele systemen, terwijl de code die zich verspreidt geruisloos over het netwerk beweegt. Elke minuut waarin de malware zich tussen systemen kan verplaatsen, zorgt voor extra versleutelde bestanden, stilliggende diensten en herstelwerkzaamheden. Daarom weegt de eerste fase zwaarder dan elke latere beslissing.

Het lastige is dat de eerste uren samenvallen met verwarring. Wie de afwijking opmerkt, denkt misschien aan een storing, een foutieve update of een netwerkprobleem. Een vooraf opgesteld playbook verkleint deze vertraging, omdat het degene die de afwijking ziet precies vertelt wat te doen en wie te bellen, zonder tijd te verliezen aan discussies over de vraag of de aanval wel echt is.

2. Wat je vooraf moet voorbereiden

De eerste uren verlopen alleen soepel als aan bepaalde randvoorwaarden al is voldaan. Je hebt een actuele lijst van systemen nodig, met de eigenaar van elk systeem en een indicatie van welke systemen cruciaal zijn voor de bedrijfsvoering. Je hebt bereikbare contactgegevens nodig van de technisch verantwoordelijke, de directie en de IT-leverancier, ook buiten kantooruren, evenals een communicatiekanaal dat niet via zakelijke e-mail loopt, aangezien die gecompromitteerd kan zijn. Zonder deze zaken gaat elke minuut verloren aan het zoeken naar een nummer of contactpersoon.

Je moet ook vooraf weten welke reservekopieën er zijn, waar ze staan en hoe strikt ze van het netwerk zijn gescheiden. Een backup die permanent aan systemen is gekoppeld, kan immers samen met de originele gegevens worden versleuteld. De 3-2-1-regel is een nuttig vertrekpunt: drie kopieën, op twee verschillende media, waarvan één buiten de deur. Controleer ook of ten minste één kopie onveranderlijk (immutable) is, zodat niemand, zelfs geen beheerder, deze gedurende een vastgestelde periode kan wissen of wijzigen.

  • Inventaris van systemen met eigenaar en kriticiteit
  • Actuele noodcontacten, ook buiten kantooruren
  • Een alternatief communicatiekanaal naast zakelijke e-mail
  • Gescheiden, onveranderlijke en geteste backupkopieën
  • Schriftelijke procedure voor het isoleren van systemen
  • Overzicht van leveranciers met toegangsrechten en responswijze

3. De signalen van ransomware herkennen

De meest voorkomende signalen zijn bestanden die van extensie veranderen of onleesbaar worden, losgeldeisen die op het scherm verschijnen of als tekstbestanden worden achtergelaten, plotselinge vertragingen op meerdere systemen tegelijk en ongebruikelijke activiteit op beheerdersaccounts. Ook het gelijktijdig vastlopen van meerdere werkplekken moet uiterst serieus worden genomen. Geen van deze signalen bewijst op zichzelf direct ransomware, maar samen rechtvaardigen ze het activeren van het playbook.

De eerste stap is niet wachten op absolute zekerheid voordat je handelt. Wie een afwijking signaleert, moet dit direct melden aan de technisch verantwoordelijke met tijdstip, systeem en waargenomen symptoom, zonder het apparaat uit nieuwsgierigheid uit te schakelen of opnieuw op te starten. Zelfs een vals alarm kost weinig vergeleken met een aanval die zich verspreidt terwijl men debatteert over de echtheid. De melding moet laagdrempelig zijn, desnoods mondeling of via een kort bericht, want op dat moment heeft niemand tijd om formulieren in te vullen.

4. De acties in de eerste uren, op volgorde

De volgende volgorde vormt een degelijk startpunt. Pas deze aan op je eigen systemen en de eisen van jouw werkomgeving, en oefen de stappen voordat ze in de praktijk nodig zijn. Elke stap dient hetzelfde doel: de verspreiding stoppen, bewaren wat nodig is om het incident te begrijpen en het herstel ordelijk voorbereiden. De volgorde is essentieel: insluiting komt vóór diepgaande analyse, en die analyse komt weer vóór elke herstelpoging.

Het uitschakelen van een machine is een beslissing die je samen met de technisch beheerder neemt. Meestal is het beter om de verbinding met het netwerk te verbreken en het apparaat ingeschakeld te laten, omdat het werkgeheugen waardevolle informatie voor analyse kan bevatten. In andere gevallen verloopt de verspreiding zo snel dat het systeem direct stoppen noodzakelijk is, bijvoorbeeld wanneer andere systemen al worden geraakt en er geen tijd is om ze tijdig te isoleren. Het playbook moet vastleggen wie dit beslist en op basis van welke criteria, zonder de keuze over te laten aan degene die toevallig achter het scherm zit.

  1. Alarmeer de technisch verantwoordelijke en de directie, en open het actielogboek met tijdstip en naam.
  2. Isoleer de getroffen systemen van het netwerk door kabels los te koppelen en wifi uit te schakelen zonder iets te wissen.
  3. Blokkeer verdachte beheerdersaccounts en trek actieve sessies in waar dat mogelijk is.
  4. Isoleer ook gedeelde systemen, zoals fileservers en aangesloten backupapparatuur, als de malware deze kan bereiken.
  5. Fotografeer het scherm met het losgeldbericht en noteer de betrokken bestanden en extensies.
  6. Controleer samen met de IT-leverancier of de backups niet versleuteld of gewist zijn voordat je ze aanraakt.
  7. Schakel de juridisch adviseur en degene die meldingen beoordeelt in, zonder alvast te beslissen over betaling.

5. Fouten die het incident verergeren

De zwaarste schade in de eerste uren ontstaat vrijwel altijd door goedbedoelde acties. Het herstarten van systemen om ze weer aan de praat te krijgen wist vluchtig geheugen dat cruciaal is voor forensisch onderzoek, en kan sporen van verborgen processen vernietigen. Pogingen om bestanden te ontsleutelen met online gevonden tools kunnen de situatie verergeren, en het verwijderen van de losgeldbrief wist waardevolle aanwijzingen over de aanval.

Een andere fout is beginnen met herstel voordat duidelijk is hoe de aanvaller is binnengekomen. Als de toegangsroute open blijft, keert de malware terug en is al het herstelwerk voor niets geweest. Ook een overhaaste restore vanaf een niet-geverifieerde kopie kan het probleem samen met de data opnieuw importeren. Vermijd tot slot geïmproviseerde communicatie met de aanvallers, omdat dit bevestigt dat je organisatie een interessant doelwit is en latere keuzes bemoeilijkt.

6. Controleren of de insluiting standhoudt

Na de eerste maatregelen controleer je of de verspreiding daadwerkelijk is gestopt. Het is niet voldoende dat zichtbare symptomen zijn verdwenen: malware kan slapend aanwezig blijven op andere systemen of accounts die nog geen kuren vertonen. De controle moet systematisch gebeuren, waarbij een verantwoordelijke vastlegt wat er is onderzocht, wanneer en met welke uitkomst. Een steekproef volstaat niet wanneer er sprake is van gedeelde netwerkbronnen of accounts met brede bevoegdheden.

De controle is pas afgerond wanneer het responsteam met bewijs kan aantonen hoe de toegang is geblokkeerd en welke systemen zijn geverifieerd. Tot dat moment is insluiting slechts een aanname. Bewaar geëxporteerde logbestanden voordat automatische rotatie ze overschrijft, en noteer wie ze heeft veiliggesteld. Deze logs zijn nodig om de toedracht te achterhalen en om later de genomen stappen te verantwoorden.

ControleWat dit aangeeftWaar te kijken
Nieuwe apparaten met versleutelde bestandenDe verspreiding is nog niet gestoptMonitoring en meldingen van medewerkers
Ongebruikelijke beheerderstoegangEen account wordt door derden misbruiktToegangslogs van geprivilegieerde accounts
Onbekende actieve processenDe malware is mogelijk nog actiefBeheertools op de getroffen systemen
Afwijkende verbindingen naar buitenMogelijke datadiefstal of externe besturingFirewall- en uitgaande verkeerslogs

7. Herstel: wat je controleert vóórdat je backups gebruikt

Herstellen vanaf backups is het einddoel, maar niet elke reservekopie is bruikbaar. Verifieer dat kopieën dateren van vóór de besmetting, dat ze niet stiekem zijn versleuteld en dat herstelde systemen niet dezelfde kwetsbaarheid opnieuw introduceren. Een overhaaste restore kan het probleem samen met de gegevens terugbrengen. Het is verstandig eerst te testen in een geïsoleerde testomgeving voordat je gegevens terugzet naar productie.

Bouw kritieke systemen waar mogelijk opnieuw op vanaf schone images, en zet data pas terug na grondige verificatie. Bepaal de herstelvolgorde op basis van wat noodzakelijk is om de bedrijfsvoering te hervatten, niet op basis van wat het snelst teruggezet kan worden. De hersteltijd hangt sterk af van hoe grondig het plan is voorbereid, en verschilt per omvang van de aanval.

8. Meldingen en beslissingen die niet kunnen wachten

Een ransomware-aanval kan persoonsgegevens treffen. In dat geval vereist de AVG (GDPR) een melding aan de toezichthouder binnen 72 uur nadat de inbreuk bekend is geworden, mits er een waarschijnlijk risico is voor natuurlijke personen. Valt je bedrijf onder de NIS2-richtlijn voor netwerk- en informatiesystemen, in Italië omgezet via Wetsbesluit 138/2024, dan moet de eerste waarschuwing binnen 24 uur plaatsvinden en de incidentmelding binnen 72 uur.

Het betalen van losgeld is een beslissing die het draaiboek niet als vanzelfsprekend mag beschouwen. Betaling biedt geen garantie op dataherstel, is mogelijk niet de enige uitweg en vraagt om juridische en technische afwegingen. Bepaal vooraf wie dit beoordeelt en welke informatie daarvoor nodig is. Vraag een juridisch adviseur hoe deze verplichtingen gelden voor jouw situatie, en leg besluiten met redenen vast voor latere verantwoording.

9. Hoe je begint

Zet deze week op papier welke eerste stappen je zou nemen als de fileserver morgenochtend versleuteld blijkt te zijn. Het hoeft niet direct compleet te zijn: het doel is inzichtelijk te maken welke contacten, toegangen en kopieën nog ontbreken. Noteer ook wie binnen de organisatie per ongeluk een noodzakelijke actie zou kunnen blokkeren, want dat detail moet het playbook vooraf ondervangen. De vragen die hierbij opkomen, vormen de beste basis voor de volgende verbeterslag.

Controleer vervolgens twee zaken bij je IT-leverancier: wie bereikbaar is buiten kantoortijden en of er minimaal één backupkopie bestaat die fysiek of logisch is losgekoppeld en niet aangepast kan worden. Is een van beide onzeker, dan is dat je eerste prioriteit. Vraag tevens zwart-op-wit welke hersteltijden de leverancier toezegt voor kritieke systemen, want zonder schriftelijke afspraken blijft een draaiboek theorie. Vanuit daar bouw je het playbook verder uit.

Veelgestelde vragen

Wat moet ik direct doen als ik ransomware ontdek?

Waarschuw onmiddellijk de technisch verantwoordelijke en noteer tijdstip, apparaat en symptoom. Isoleer de getroffen systemen direct van het netwerk zonder ze te herstarten of bestanden te wissen. Probeer bestanden niet zelf te ontsleutelen en reageer niet op de aanvallers. Het playbook moet vastleggen wie de vervolgstappen aanstuurt om chaos te voorkomen.

Moet ik besmette computers direct uitschakelen?

Niet altijd. Het netwerk verbreken is meestal de veiligste eerste zet, terwijl uitschakelen belangrijk vluchtig geheugen wist dat nodig is voor forensisch onderzoek. In uitzonderlijke gevallen verspreidt de aanval zich echter zo snel dat direct uitschakelen noodzakelijk is. Bepaal deze afweging vooraf met je technisch beheerder en leg dit vast in het playbook.

Bieden backups altijd uitkomst?

Niet gegarandeerd. Een bruikbare backup is recent, losgekoppeld van het netwerk, onveranderlijk (immutable) en getest. Was de backup verbonden met besmette systemen, dan kan deze meevergrendeld zijn. Een hersteltest is de enige manier om zeker te weten of data teruggezet kan worden, en moet periodiek worden uitgevoerd.

Is het verstandig om losgeld te betalen?

Het playbook moet hier geen vaste ja op geven. Betalen garandeert noch dataherstel noch bescherming tegen herhaalde aanvallen, en brengt juridische risico's met zich mee. Deze beslissing vereist grondig overleg met juridische en technische experts en toezichthouders. Zorg dat vooraf vaststaat wie deze afweging mag maken.

Wanneer moet ik de privacytoezichthouder inlichten?

Dat hangt af van het wettelijk kader. Bij mogelijke risico's voor persoonsgegevens eist de AVG een melding binnen 72 uur na ontdekking. Valt je organisatie onder NIS2, dan geldt een eerste waarschuwing binnen 24 uur. Situaties verschillen per sector en data, dus raadpleeg je juridisch adviseur voor de exacte verplichtingen.

Hoeveel tijd kost het om weer normaal te draaien?

Daar staat geen vaste termijn voor. Het hangt af van de omvang van de besmetting, de staat van backups, de mogelijkheid om systemen schoon te herinstalleren en noodzakelijke controles. Een vooraf getoetst herstelplan vermindert zowel uitvaltijd als onzekerheid. Vraag je IT-leverancier om schriftelijk vastgelegde hersteltijden voor vitale systemen.

About this content

General informational guide. Regulations and technical requirements change over time: always check the official sources and assess your specific case with a qualified technical or legal advisor.

NEEM CONTACT OP

Praat met ons team.

Wij laten u zien hoe Altovar integreert in uw infrastructuur. Geen verplichtingen, geen verkoopgesprek. Alleen een technisch gesprek.

DEMO BOEKEN →