1. Wat NIS2 vraagt en waarom we bij sectoren beginnen
Richtlijn (EU) 2022/2555, bekend als NIS2, verhoogt het minimale niveau van cybersecurity voor organisaties die diensten leveren die essentieel zijn voor de economie en de samenleving. In Italië is deze omgezet via Wetsbesluit 138/2024. Het eerste filter is niet het type gegevens dat je beheert of de kwaliteit van je systemen, maar de sector waarin je bedrijf actief is en de omvang van de organisatie. Daarom is de tekst opgedeeld in twee bijlagen: één voor sectoren met een hoge kriticiteit en één voor andere kritieke sectoren.
Alleen vragen 'ben ik een IT-bedrijf?' of 'heb ik een IT-afdeling?' leidt vaak tot verkeerde antwoorden. De nuttige vraag is anders: voer ik een activiteit uit die in de bijlagen staat en ben ik groot genoeg om binnen de drempelwaarden te vallen? Als het antwoord op beide ja is, ben je een entiteit die serieus moet worden beoordeeld. Is het antwoord nee, dan kun je alsnog verzoeken ontvangen van klanten die wel binnen het toepassingsgebied vallen; daar gaan we later in deze gids op in.
2. Bijlage I: sectoren met een zeer hoge kriticiteit
Bijlage I noemt de sectoren die als zeer kritiek worden beschouwd. Elke post heeft nauwkeurigere technische definities in de wettekst en sommige formuleringen zijn beperkter dan ze op het eerste gezicht lijken. Begin met de onderstaande lijst en lees vervolgens de volledige definitie van elke post die op jou van toepassing kan zijn. Raakt je activiteit meerdere posten, noteer ze dan allemaal, want elke post kan tot een ander toepassingsgebied leiden.
Het is niet voldoende dat je activiteit een genoemde sector raakt. In het transport kijkt de richtlijn bijvoorbeeld naar specifieke categorieën exploitanten, niet naar iedereen die goederen vervoert. Hetzelfde geldt voor gezondheidszorg en digitale infrastructuur, waar het type dienst zwaarder weegt dan de naam van de sector. Lees de definitie van de post en vergelijk die met wat je daadwerkelijk doet. De sectorgidsen verderop in deze reeks gaan dieper in op dit detailniveau.
- Energie: elektriciteit, stadsverwarming en -koeling, aardolie, gas, waterstof
- Vervoer: lucht-, spoor-, water- en wegvervoer
- Bankwezen en financiële marktinfrastructuur
- Gezondheidszorg
- Drinkwater en afvalwater
- Digitale infrastructuur
- Beheer van ICT-diensten tussen bedrijven (B2B)
- Overheidsdiensten en ruimtevaart
3. Bijlage II: andere kritieke sectoren
Bijlage II omvat kritieke sectoren die over het algemeen onder een ander toezichtsniveau vallen dan bijlage I. Het betreft post- en koeriersdiensten, afvalbeheer, vervaardiging en distributie van chemische stoffen, productie, verwerking en distributie van levensmiddelen, bepaalde productie-industrieën, digitale aanbieders zoals online marktplaatsen, zoekmachines en sociale netwerken, en onderzoeksorganisaties. Elke post moet in detail worden gelezen voordat je een conclusie trekt.
Voor de maakindustrie redeneert de lijst op basis van producttype, niet op basis van een generieke sector. Een bedrijf dat levert aan een opgenomen sector kan wel of niet binnen het toepassingsgebied vallen, afhankelijk van wat het produceert en voor wie. Hetzelfde principe geldt voor voeding en voor digitale aanbieders: twee bedrijven met hetzelfde label kunnen in zeer verschillende situaties verkeren. De speciale gidsen gaan in op deze concrete gevallen.
- Post- en koeriersdiensten
- Afvalbeheer
- Vervaardiging en distributie van chemische stoffen
- Productie, verwerking en distributie van levensmiddelen
- Vervaardiging van bepaalde producten: medische hulpmiddelen, elektronica, elektrische apparatuur, machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen
- Digitale aanbieders: online marktplaatsen, zoekmachines, sociale netwerken
- Onderzoeksorganisaties
4. Essentiële en belangrijke entiteiten
Binnen het toepassingsgebied onderscheidt de richtlijn twee categorieën. Essentiële entiteiten zijn over het algemeen de organisaties uit bijlage I die boven de omvangsdrempels liggen, op enkele uitzonderingen na. Belangrijke entiteiten omvatten de meeste organisaties in bijlage II en enkele kleinere entiteiten uit bijlage I. Het onderscheid is belangrijk omdat het toezichtsregime verandert: voor essentiële entiteiten is het toezicht over het algemeen strenger en proactief, terwijl het voor belangrijke entiteiten vooral reactief is, wat betekent dat het plaatsvindt na een incident of melding.
De tabel dient ter oriëntatie en vervangt het lezen van de wettekst niet. De precieze regels hangen af van de nationale wetgeving en van hoe je activiteit in de praktijk wordt geclassificeerd. Bevind je je op de grens tussen twee categorieën, vraag dan om schriftelijke bevestiging voordat je een plan opstelt, omdat het toezichtstype bepaalt wat er wordt verwacht qua documentatie en reactietijden.
| Categorie | Omvat gewoonlijk | Type toezicht | Te controleren |
|---|---|---|---|
| Essentiële entiteit | Sectoren bijlage I boven de drempels | Over het algemeen proactief en reactief | Uitzonderingen voor specifieke categorieën |
| Belangrijke entiteit | Bijlage II en enkele entiteiten uit bijlage I onder de drempel | Over het algemeen voornamelijk reactief | Werkelijke omvang en activiteiten |
| Buiten toepassingsgebied | Niet-opgenomen activiteiten of entiteiten onder de drempel | Geen directe verplichtingen | Eventuele contractuele verplichtingen van klanten |
5. Het omvangscriterium en uitzonderingen
Voor de meeste sectoren geldt de richtlijn voor middelgrote en grote ondernemingen, volgens de drempels van de Europese mkb-aanbeveling. De drempelwaarden kijken naar het personeelsbestand en naar de omzet of het balanstotaal, en moeten worden gelezen in combinatie met de definitie van verbonden ondernemingen, wat de berekening aanzienlijk kan veranderen. Voor een groep kan de berekening niet voor een enkele vennootschap worden gemaakt zonder de banden te controleren. Ga altijd na hoe de nationale wetgeving deze criteria toepast.
Er zijn ook uitzonderingen: sommige categorieën vallen binnen het toepassingsgebied ongeacht hun omvang, zoals bepaalde aanbieders van digitale infrastructuur en vertrouwensdiensten, en sommige overheidsinstanties. Trek geen conclusies op basis van een samenvattend artikel. Raadpleeg de toepasselijke tekst en bespreek dit punt met een adviseur als je organisatie klein is maar wel een kritieke dienst levert.
6. Hoe je bepaalt tot welke sector je behoort
Je hebt geen perfecte analyse nodig om te beginnen. Je hebt een schriftelijke redenering nodig die kan worden gecontroleerd, bijgewerkt en getoetst. De onderstaande methode kost een paar uur en levert een document op dat nuttig is voor zowel je adviseur als je securitypartner, die vervolgens kunnen starten vanaf een gezamenlijke basis in plaats van bij nul. Het resultaat is een gedeeld vertrekpunt, geen definitief eind oordeel.
- Beschrijf schriftelijk welke diensten je levert en aan wie, zonder het juridische jargon van de wetgeving te gebruiken.
- Haal je activiteitencodes uit het handelsregisteroverzicht en vergelijk ze met de posten in de bijlagen, waarbij je bedenkt dat de code alleen niet doorslaggevend is.
- Lees voor elke dienst de definitie van de bijlagepost die van toepassing lijkt te zijn.
- Controleer de omvang aan de hand van het gemiddelde aantal werknemers en de financiële gegevens over het laatst goedgekeurde boekjaar.
- Ga na of je diensten verleent aan entiteiten die binnen het toepassingsgebied vallen, omdat dit indirecte verplichtingen met zich meebrengt.
- Leg de conclusie en de onderbouwing schriftelijk vast, zodat je deze opnieuw kunt bekijken wanneer je activiteiten of omvang veranderen.
- Leg grensgevallen voor aan een juridisch adviseur of aan de bevoegde nationale autoriteit.
7. Effecten in de toeleveringsketen
Zelfs als je bedrijf niet rechtstreeks onder de richtlijn valt, kun je indirect door NIS2 worden geraakt. Een essentiële of belangrijke entiteit moet de risico's in haar eigen toeleveringsketen beheersen en zal haar leveranciers daarom vragen om garanties over toegangsbeheer, systeembeveiliging en meldtermijnen voor incidenten. Deze verzoeken komen meestal binnen via contracten, vragenlijsten of audits in plaats van via een officiële mededeling, en ze duiken vaak op tijdens contractverlengingen.
De sectorkaart helpt je daarom ook te begrijpen wie je klanten zijn en welke verzoeken je kunt verwachten. De eerste praktische stap is nagaan welke klanten binnen het toepassingsgebied vallen en hen dat expliciet vragen, omdat zij dit vaak zelf nog niet hebben gecontroleerd. Een schriftelijke reactie, zelfs een voorlopige, stelt je in staat materiaal tijdig voor te bereiden en verplichte eisen te onderscheiden van commerciële voorzorgsmaatregelen.
8. Vervolggidsen: wat je hierna kunt lezen
Deze gids is het startpunt voor een reeks verdiepende gidsen. Elke gids beantwoordt een specifieke vraag en moet worden gelezen op basis van jouw situatie, niet in volgorde van publicatie. De onderwerpen die in de verdiepende gidsen aan bod komen zijn de volgende; pak ze één voor één aan en begin met de gids die het dichtst bij jouw bedrijfsactiviteiten ligt. Elke gids heeft een vergelijkbare opzet, zodat je snel de informatie vindt die je nodig hebt:
- Maakindustrie: wanneer productie binnen het bereik valt en wat er verandert op de werkvloer
- Logistiek: contracten met vervoerders en externe magazijnbeheerders
- Gezondheidszorg: klinische gegevens, verbonden apparaten en toeleveranciers
- Energie, water en nutsbedrijven: netwerken en OT-systemen
- Voeding en distributie: wie valt eronder en wie niet
- MSP's, datacenters en digitale aanbieders: directe verplichtingen
- Openbaar bestuur en lokale overheden
- Universiteiten, onderzoek en onderwijsinstellingen
- Zakelijke dienstverlening en vrije beroepen: directe verplichtingen of indirecte effecten
9. Hoe je nu start
Zet deze week op papier één regel voor elke dienst die je verkoopt, met daarnaast de sectoren van je belangrijkste klanten en je geschatte bedrijfsgrootte. Je hebt geen perfect document nodig: je hebt een basis nodig om voor te leggen aan je adviseur of securityprovider. Vraag hen om twijfelgevallen één voor één te beoordelen en aan te geven welke verplichtingen voortvloeien uit je positie in de keten. Prik ook meteen een datum om deze analyse te herzien.
Veelgestelde vragen
Kan een kmo onder NIS2 vallen?
Ja, in bepaalde gevallen. Omvang is een van de criteria, maar niet het enige. Sommige categorieën vallen ongeacht hun omvang binnen het toepassingsgebied, en een kleine organisatie die een kritieke dienst levert kan er toch onder vallen. Beslis daarom niet uitsluitend op basis van bedrijfsgrootte: ga uit van de dienst die je levert en controleer vervolgens het omvangscriterium in de toepasselijke tekst.
Moet ik aan de richtlijn voldoen als ik leverancier ben van een NIS2-bedrijf?
Niet automatisch via de wet. De richtlijn verplicht rechtstreeks alleen de entiteiten die binnen het toepassingsgebied vallen. Wel krijg je te maken met contractuele verplichtingen: de klant kan veiligheidsmaatregelen, gecontroleerde toegang en strikte meldtermijnen voor incidenten van je eisen. Ga na wat het contract voorschrijft en of bepaalde activiteiten jou tot een ICT-dienstverlener met eigen verplichtingen maken.
Is de activiteitencode in het handelsregister voldoende om een beslissing te nemen?
Nee. De code geeft de opgegeven activiteit aan, maar de wetgeving kijkt naar de daadwerkelijk geleverde diensten en het type product. Een algemene code kan activiteiten omvatten die er wel onder vallen en andere die erbuiten blijven. Gebruik de code als startpunt, leg de omschrijving van de bijlagepost naast wat je werkelijk doet en bespreek twijfelgevallen met een adviseur.
Wie beslist uiteindelijk of ik binnen het toepassingsgebied val?
De uiteindelijke beslissing ligt bij de nationale wetgeving en bij twijfel bij de bevoegde autoriteit. Een juridisch adviseur kan je helpen de tekst te interpreteren en je redenering te documenteren. Bewaar een schriftelijke notitie met de analyse en de geraadpleegde bronnen: die heb je nodig voor je eigen plan en wanneer een klant of toezichthouder vraagt om verantwoording van je beoordeling.
Binnen welke termijn moet ik een incident melden?
Bij een significant incident vereist de richtlijn een vroegtijdige waarschuwing binnen 24 uur nadat je van het incident op de hoogte bent geraakt, en een gedetailleerdere melding binnen 72 uur. De termijnen gaan in op het moment dat je bekend raakt met het incident, dus het is verstandig om teams en procedures vooraf klaar te hebben staan. Controleer de details in de nationale wetgeving.
Geldt NIS2 ook voor het openbaar bestuur?
Ja, het openbaar bestuur staat vermeld bij de sectoren in bijlage I, maar het exacte toepassingsgebied hangt af van de nationale wetgeving en het type overheidsinstantie. De specifieke gids hierover gaat hier dieper op in. Als je bij of voor een overheidsorgaan werkt, begin dan bij die gids.
Kan een adviseur deze beoordeling namens mij uitvoeren?
Een adviseur of securitydienstverlener kan je helpen om diensten, systemen en leveranciers in kaart te brengen en de argumentatie voor te bereiden. De verantwoordelijkheid blijft echter bij je eigen organisatie liggen. Vraag daarom om een schriftelijke, onderbouwde beoordeling die wordt herzien als je bedrijfsactiviteiten wijzigen. Vertrouw nooit op een mondeling antwoord.